Vervolgens zoeken we in een grote hoeveelheid tekst simpelweg alle voorkomens van -d- en -dt-woorden; dat worden de voorbeelden waarop we een zelfde soort model bouwen als eerder. We slaan rijtjes woorden op, nu links en rechts van het middelste d-dt-woord, waaruit je met grote waarschijnlijkheid kunt afleiden dat het woord in het midden een -t-uitgang krijgt, of niet. Het aantal rijtjes dat met deze procedure gevonden wordt passeert de anderhalf miljoen, en het eindresultaat is er ook naar: als we testen op nieuwe d-dt-woorden in teksten die het model nog niet eerder heeft gezien, dan maakt het model in 99,2% van de gevallen een correcte beslissing. Dat doet het op basis van typische dt-constructies als "Hij * dat de" en "Dat * straks" en met typische d-constructies als "ik * het", "* je", maar ook "het * van", want woorden als "geld" zijn in hun d-vorm niet alleen werkwoorden, maar ook zelfstandige naamwoorden. Dat weet ons model niet, maar dat geeft ook niet.

Met zo'n accuratesse, 99,2%, kan het model vervolgens losgelaten worden op iedere tekst waarin d-dt-woorden staat; ieder d-dt-woord wordt als mogelijke fout onderzocht. Wanneer het model iets anders voorspelt dan dat er feitelijk in de tekst staat, dan zou de fout wel eens aan de tekst kunnen liggen, en hebben we dus feitelijk een dt-fout opgespoord. In gezamenlijk onderzoek heeft Herman Stehouwer het web afgespeurd naar dt-fouten, en heeft een bloemlezing gemaakt van enkele honderden gevallen. Het zal niemand verbazen dat het vrij eenvoudig is om op het web dt-fouten te vinden; ik gaf eerder al de cijfers voor "ik wordt" met dt. We vonden er bijvoorbeeld veel in teksten op forumpagina's, waarbij de zinnen doorgaans niet alleen maar lijden aan een dt-fout; meestal wordt de fout omringd door allerlei andere problemen.

• ik bidt al zolang, maar bereik er niets mee.
• innerlijke is belangrijker als uiterlijk want het voed je ziel ipv je ogen.
• wie weet hoe ik dit weg kan krijgen want zoals ik al zij word hij er langzaam vam.

Het dt-probleem is maar een fragment van het totale probleem van tekstcorrectie, en het zijn maar twee cijfers die ik hier vergelijk, maar met dit probleem zijn we al wel beland in het werk- en priv\'e-domein van mensen zoals u en ik die regelmatig tekstverwerkers gebruiken. Het dt-probleem staat model voor heel veel meer gevallen van grammaticale en morfologische verwarbaarheid die op dezelfde manier aangepakt kunnen worden: hen-hun, dan-als, verwarringen op basis van klankgelijkenis, enzovoort. Het ligt in de mogelijkheden om tekstverwerkers van al deze "impliciete intelligentie" te voorzien; onze modellen kunnen er zo ingebouwd worden.

Een andere veelgehoorde wens waar onze woordvoorspeller een rol kan spelen, is de mogelijkheid om teksten te vertalen. De wereld wordt een stuk ruimer als je kunt lezen wat mensen in andere talen zeggen. Er is eigenlijk maar een eenvoudige aanpassing nodig om onze woordvoorspeller om te vormen in een automatische vertaler. Stel, we laten hem leren hoe je Nederlands naar Engels vertaalt. De taak is dan niet meer om een Nederlandse constructie af te maken met een volgend Nederlands woord, maar om die constructie te koppelen aan een Engels woord, of een Engelse constructie. Het model moet daarbij weten hoe je woorden en constructies in het Nederlands naar het Engels vertaalt, maar minstens zo belangrijk is dat het model weet hoe je dingen zegt in het Engels.

Er liggen nu een paar puzzelstukjes op mijn spreekwoordelijke onderzoekstafel die in elkaar lijken te passen. Bij vertalen hebben we het niet over hoe je dingen zegt in één taal, maar de simultane kennis over hoe je dingen zegt in twee talen. Die kennis kun je impliciet afleiden als je een heleboel vertalingen hebt. Bij het vertalen van "ik houd van sterke koffie", is het nodig om te weten dat "ik houd van" een typisch Nederlandse constructie is, en "sterke koffie" een andere; en dat "I love" en "strong coffee" typische Engelse constructies zijn, en, en dit is essentieel, dat "ik houd van" vertaalt naar "I love", en "sterke koffie" naar "strong coffee". Het probleem is dus niet om het woord "sterke" te vertalen, wat in principe vertaald zou kunnen worden als "strong" en "powerful". We hoeven ons dit niet af te vragen, want we zijn hier helemaal niet bezig met "sterke" te vertalen, maar met "sterke koffie", en dat heeft maar één vertaling: "strong coffee".

Hoe kan de computer overigens zeker weten dat "strong coffee" niet een vertaling is van "ik houd van"? Zekerheid is er nooit, maar als je een grote verzameling van vertalingen hebt, dan kun je door te tellen vaststellen dat de twee constructies "ik houd van" en "I love" heel vaak samen voorkomen in paren van vertaalde zinnen; in ieder geval vaker dan "ik houd van" en "strong coffee".

In de aanloop naar het bouwen van zo'n model, in gezamenlijk werk met Peter Berck en Sander Canisius, hebben we eigenlijk een nog simpeler model gebouwd, dat zich beperkt tot het omzetten van rijtjes van drie Nederlandse woorden naar rijtjes van drie Engelse woorden, waarbij de middelste woorden van beide rijtjes elkaars meest waarschijnlijke vertaling zijn. Vervolgens worden de Engelse rijtjes van drie op de goede volgorde gezet, door gebruik te maken van hun onderlinge overlap (Van den Bosch et al, 2007). Klinkt ingewikkeld misschien, maar dat is het niet. Het werkt zo.